تحلیل بیانات مقام معظم رهبری در باب وظایف شورای اسلامی شهر و روستا

وظایف شوراها از دیدگاه امام خمینی (ره):

شورای شهر؛ یعنی همه کارهای شهر دست این‌هاست. شهردار را هم تعیین می‌کنند، کارهای دیگر شهر را، همه را، این‌ها انجام می‌دهند. نظارت در بازار، نظارت در همه جا، دارند. این‌ها اختیاراتی دارند و ممکن است که خدای نخواسته یک وقتی اشخاص ناباب تعیین بشود، رأی داده بشود به آن‌ها، و برای شهر مضر؛ برای اسلام هم مضر. بنابراین، یک مسئله مهمی است که باید شما توجه به آن داشته باشید. و برسانید به دوستان خودتان، به شهرستان‌هایی که می‌روید به دوستانتان، به اهل علم آنجا، برسانید که مردم آگاه بشوند و روی آگاهی رأی بدهند (صحیفه امام، ج 10 ، ص 252).

بیانات آیت الله العظمی امام خامنه­ ای (مدظله العالی):

رهبر فرزانه انقلاب در ادوار گذشته شورای اسلامی شهر و روستا پیامی به مناسبت آغاز بکار آنها ایراد داشتند که هرکدام حاوی مطالب و نکات ارزشمندی است ولی به جهت خلاصه­ گویی مطالب دو پیام اول فقط اشاره شده و مطالب پیام سوم که آخرین و مهم­ترین پیام ایشان است، مورد واکاوی قرار گرفته است.

ایشان در پیام اول خود به مطالبی همچون تفاهم و همدلى اعضای شورا و دوری از مناقشات سیاسی و حزبی، ارتباط دائمی با مردم، مقید به قانون و واقعیات بودن اعضا، خصوصیات شهرداران و دهیاران انتخابی (شامل: كاردانى و صلاحيت­ هاى دينى و انقلابى، امانتدارى، تدين و توانايى اجرايى)، توجه به روستاها، توجه به شهر اسلامی و معنویات و عدالت، نقش مشاوره شوراها به دولتمردان و حمایت مردم اشاره کرده­ اند.

مقام عظمی ولایت در پیام بعدی خود به مناسبت آغاز بکار دور دوم شوراها، اولاً توصیه­ هایی مربوط به سیاست­ها و برنامه­ های کاری و سپس درباره گزینش مدیریت شهر و روستا بیاناتی فرمایش کرده­ اند. تسهیل زندگی مردم در کارهایی که به شهرداری‌ها مربوط است، برطرف کردن معضلات شهر و روستا، سالم ­سازی محیط زیست، حفظ اصالت اسلامی و ملی در ساخت و سازها، استقرار بخشیدن به جو اسلامی و فرهنگی سالم، پرداختن به نیازهای فوری‌تر در عین اهتمام به کارهای زیربنایی، اولویت دادن به مناطق مستضعف‌نشین، عدم تأثیرپذیری از نفوذ ثروتمندان و جاذبه ثروت، رعایت دقیق قوانین و عدم تخطی از آن با حیله‌های شبه قانونی، رعایت ویژه محرومان، آلوده نشدن به اسراف و هدر ندادن بیت‌المال با تجملات زائد و سفرها و مراسم غیرلازم، و در یک کلمه رعایت تقوا و تدبیر و پشتکار و بهره‌ گیری از دانش و تجربه، مواد عمده توصیه نخست ایشان است. درباره انتخاب مدیریت های شهر و روستا، امانت و دیانت و کفایت اشخاص را ملاک گزینش قرار داده­اند. تأکید کرده اند که رفاقت‌های شخصی و حزبی و ملاحظات سیاسی به هیچ رو، نباید مجوز گزینش مدیران فاقد ملاک­های اصلی شمرده شود. همچنین به اعضای شورا توصیه کرده­ اند به شهردار برگزیده خود کمک و فرصت دهند و از او مسئولیت و پاسخ بخواهند و در برابر کوتاهی‌ها یا کج‌رفتاری‌ها بی‌تفاوت نبوده و به وظیفه قانونی خود عمل کنند. نکته مهم اینجاست که ایشان تأکید می­کنند که این همه را از جنجال و غوغاگری که امروز متأسفانه بعضی به جد طالب آنند، دور نگه دارید. در ادامه به اعضای شورا تکلیف می­نمایند که تفاهم و همدلى با یکدیگر داشته باشند و با صداقت به وعده‌های خود عمل کنند.

در هر دو پیام فوق نکاتی بصورت مشترک مطرح شده‌است که نشان دهنده اهمیت آنهاست؛ داشتن همدلی اعضای شورا و دوری از اختلافات سیاسی و حزبی، توجه ویژه به معنویات و اسلام در مصوبات، مقید بودن به قانون، ملاک­های انتخاب شهرداران و توجه به محرومان از این نکات است که البته هر یک از این مسائل تا حدودی اجرا شده و از طرفی نیز ابتر مانده است و تقریباً معظم‌له تمامی این مسائل را دوباره در پیام بعدی تکرار فرمودند تا به نوعی اهمیت آنها افزوده شود و از طرفی هم برداشت شود که موضوعات مطروحه هنوز به صورت کامل محقق نشده‌است.

رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیامی به مناسبت آغاز به كار سومین دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا، شوراها را نماد دیگری از اداره كشور به دست مردم خواندند و تأكید كردند بنیاد این نهاد اجتماعی بر حل عملگرایانه مشكلات مردم استوار است كه این مهم با كسب سرمایه ارزشمند اعتماد عمومی و پرهیز از دخالت دادن انگیزه‌های جناحی و حزبی درمیدان فعالیت شوراها، محقق خواهد شد.

نکته‌ای که در این بیانات کمتر به آن توجه شده است، ملاک انتخاب شهرداران است. ایشان در این رابطه می­فرمایند ملاک این گزینش باید امانت و دینداری، کفایت و کارآمدی، نجابت و حسن سلوک با مردم باشد. دخالت جناح‌بندی‌ها و انگیزه‌های حزبی و گروهی و شخصی و طایفگی در این وظیفه مهم، زهر مهلکی است که شوراها را از کار می اندازد و آن را کم سود و گاه زیان­بخش می­سازد. از این سخنان می­توان نتیجه گرفت که شوراها به هیچ عنوان نباید جنبه حزبی داشته باشد و اگر لیستی منتشر می­شود باید بر اساس رضایت خداوند باشد ونه بر اساس انگیزه ­های حزبی؛ فقط شامل افراد همفکر نشود بلکه به تعهد و تخصص آنها توجه گردد. بنابراین اینکه شوراها حزبی نباشند از تأکیدات مقام معظم رهبری است. در ادامه بیانات اشاره شده است که در نظارت و حسابرسی از کار شهردار و دهیار نیز، شورا باید عیناً همین امر مهم را در برابر چشم داشته باشد و جز تکلیف بزرگ الهی خود، چیزی را در نظر نگیرد.

همچنین در این پیام فهرست خدماتی که شوراها باید به آن بپردازند را بیان می­ فرمایند و خاطر نشان می­ سازند که این موارد باید برجسته شود و همواره در مد نظر قرار گیرد. در ادامه علاوه بر ذکر فرمایشات معظم­ له دیدگاه­های شخصی بنده هم ذکر شده است:

  1. حفظ هویت و اصالت شهرها و روستاها

هویت به معنای هستی، ماهیت و سرشت، آن چیزی است که موجب تمایز بخشیدن به شیء یا موجود و شناسایی “من” یا “ما” از غیر می‌شود. این مفهوم برای تمام عناصر اجتماع مثل فرد، خانواده، شهر و کشور مصداق دارد و احساس آن کارکردی مهم در هدفمندکردن زندگی فردی و اجتماعی دارد که بدون آن زیستن در هيچ سطحي ممکن نیست. هویت شهرها یعنی چیزی که دیگران شهر را به آن نام می‌شناسند و با بردن اسم شهر، هویت آن است که به ذهن متبادر می­گردد. شهرها به عنوان نمایندگان تمدن و فرهنگ بشری، هر یک دارای شاخصه‌های مخصوص به خود هستند که در چهار بعد هویت تاریخی، کارکردی، جغرافیایی و شهروندی قابل شناسایی و بررسی می‌باشد. هویت تاریخی، پیشینه یک شهر است که همچون کارنامه‌ای مکتوب یا شفاهی در نزد ساکنانش و دیگران ثبت و از آن تصویری مطلوب یا نا مطلوب می‌سازد. شناخت این تصویر که باید در کنار دیگر ابعاد هویتی بررسی شود، به درک بهتری از ویژگی‌های شهروندان و شاخصه‌های کالبدی شهر می‌انجامد و توجه به آن در برنامه‌ریزی آینده شهرها ضرورتی غیر قابل انکار است. بحمدالله بر خلاف برخی از کلان­شهرها که از نداشتن هویت رنج می برند، مشهد این چنین نیست؛ شهر مشهد بلاشک هویتی اسلامی و مذهبی دارد که بدین جهت پایتخت معنوی ایران نامیده شده است. شهر اسلامي در ديدگاه مقام معظم رهبري زيستگاه طبيعي و مدني مسلمانان است. از اين رو بايستي از هر لحاظ تأمين­ كننده نيازهاي طبيعي و مدني ساكنين آن باشد. نيازهاي طبيعي هم شامل خواسته­ هاي روحي، رواني و زيبايي شناختي انسان­ها مي­شود و هم نيازهاي مادي و فيزيولوژيك را در بر مي‌گيرد. در نگاه رهبر معظم انقلاب شهر اسلامي، محيطي معتدل بر پايه عدالت اسلامي است كه در آن آرامش روحي و رواني مردم توأم با حفظ سلامت جسمي و رفاه مادي شهروندان است. در واقع شهر اسلامی، شهري است كه در آن مردم از هر لحاظ احساس امنيت مي‌كنند و تلاش مسئولان شهري در آن معطوف به تقليل آلام مردم و رفع دغدغه‌هاي ايشان است. لازمه رسيدن به شهر اسلامي، رعايت صحيح تمام شرايطي است كه اسلام براي زندگي مؤمنانه توأم با رفاه و آسايش مردم در نظر گرفته است. اجراي اين اصول اسلامي نيازمند مديريت صحيح و هوشمندانه و به دور از هرگونه افراط و تفريط است. رهبر معظم انقلاب مسؤلان را به طراحي شهر آرماني اسلامي و تلاش در جهت تحقق كامل آن فرا مي‌خوانند. بناي شهر آرماني اسلامي بعنوان مقدمه­اي براي ايجاد جامعه آرماني و مدينه فاضله اسلامي ضرورتي انكار ناپذير است كه رهبر معظم انقلاب نيز بارها بر آن تأكيد كرده‌اند. جمهوري اسلامي ايران بعنوان ام­القراي جهان اسلام و نمونه كامل و آرماني مردم سالاري ديني در جهان و از طرفی بافت مذهبی مردم مشهد و وجود مضجع شریف حضرت رضا (ع)، این شهر را مبدل به بهترين جايگاه و پتانسیل بالقوه براي ارائه و تأسيس شهر آرماني اسلامي کرده است؛ شهري كه مي‌تواند الگويي براي ساير شهرهاي اسلامی و حتي تمامي شهرهاي جهان باشد. تحقق ايده انسان كامل و رسيدن به اوج قله‌هاي ايمان و معنويت تنها با زيستن در چنين شهري امكان‌پذير خواهدبود. بنابراين ضرورت ايجاد شهر آرماني اسلامي رابطه مستقيم با اهداف عاليه اسلام در راستاي تربيت و پرورش انسان كامل الهي دارد. انجام اين مهم نيازمند عزم جهادي مديران شهري است. جهادي كه از سازندگي شهري آغاز مي شود و به جهاد بزرگ‌تر كه همانا پرورش بعد الهی انسان است، ختم مي‌گردد. این مهم در دو حوزه الف- نمادهاي بصري و جلوه­هاي ظاهري شهری ب- محتواي شهر و برنامه­هاي شهري در بیانات حضرت آقا مورد توجه قرارگرفته‌است كه هركدام را به شکلی هم در این پیام و هم در دیگر بیانات ارزشمندشان توضیح داده‌اند. بنابراین باید درشکل اجرای پروژه‌های‌شهری در مشهد هویت‌اسلامی و معنوی آن همواره مدنظر قراربگیرد.

  1. پایبندی به معماری اسلامی و ایرانی

معماری ظاهری ابنیه و هم­نشيني عناصر فيزيكي شهر، گویای زبان مردم ساكن در آن است، به گونه‌اي كه ناظر بيروني از مشاهده شهر اسلامي درك شفاف و مشخصي از ارزش­هاي تمدن ايراني- اسلامي ايرانيان بدست‌آورد. شهر در نگاه رهبر عزيز انقلاب بايد نمونه اعلاي هنر و فرهنگ ايراني- اسلامي و سرشار از معنويت مؤمنانه نهفته در ارزش­هاي ديني ايرانيان باشد به­ طوري­كه آرامش روحي و سهولت زندگي متناسب با معيارهاي ديني و معنوي براي ساكنان آن فراهم گردد. شهر ايراني بايد نشان هويت و اصالت شهروندان خود باشد؛ هويتي كه از برقراري نسبت مناسب ميان هنر ايراني و معنويت اسلامي بدست مي آيد. اين شهر همچنين بايد به لحاظ شكل ظاهري آرامش و صلابت رواني را براي ساكنين خود فراهم آورد. شهر مشهد با داشتن هویت استوار ایرانی- اسلامی و مذهبی جایگاه ویژه­ای در این راستا خواهدداشت. متأسفانه تاکنون این موضوعات کمتر مورد توجه قرار داشته است، هرچند گام­های خوبی در این زمینه برداشته شده است ولی قطعاً جایگاه کنونی شهر مشهد خیلی فراتر از چیزی است که اکنون ملاحظه می­شود. بطور مثال رویداد مشهد2017 و در نظر گرفتن پایتخت معنوی جهان اسلام، یکی از این اقدامات بوده است ولی متأسفانه علیرقم صرف هزینه و زمان بسیار، به راحتی فراموش شد و با ادامه ندادن و عدم استفاده از دستاوردهای آن، عملاً دستاورد ویژه­ای برای مشهد به یادگار نماند که بتوان اکنون از آن بعنوان هویتی در جهان برای مشهد یاد کرد.

توجه به همه جوانب هویت شهر مشهد جز با کمک نخبگان فرهنگی و علمی و همچنین دانشگاهی و حوزوی امکان‌پذیر نخواهدبود. در این راستا در جهت ایجاد شهری که پایه‌های معماری ایرانی- اسلامی در آن موج بزند، نیازمند مشارکت همگانی مردم و تعامل همه جانبه آنها با مدیریت شهری است. هرچند اخیراً برای ایجاد بافت مناسب و درخور شأن در اطراف حرم مطهر رضوی، گام‌هایی برداشته شده است ولی هنوز تا رسیدن به قله سرمنزل مقصود فاصله فراوانی است و شورای شهر بعنوان مرکز مدیریت واحد شهری، وظیفه دارد در مقام حافظ و پاسدار این هویت برآید و همواره در تمامی تصمیمات خود این موضوع را مدنظر داشته باشد. نکته‌ای که اینجا بسیار مهم بنظر می‌رسد این است که در این رابطه، نباید دچار افراط و تفریط شد و باید جنبه‌های علمی و تخصصی آن همواره مدنظر قرار بگیرد.

این موضوع که جامعه نباید دچار افراط و تفریط شود، همواره در فرمایشات حضرت آقا به چشم می‌خورد، از جمله اینکه می‌فرمایند: «همیشه باید با مدارا و عقلانیت با مسائل برخورد کرد و از افراط و تفریط بدور بود» و همچنین در جایی دیگر می‌فرمایند: «من با افراط‌كارى و زياده‏روي‌هاى گوناگون در هر جهتى، موافق نيستم. با اعتدال، با روش منطقى و صحيح مسائل را دنبال كنيد و بدانيد كه خواست و پيگيرى شما اثر دارد». بنابراین در موضوع مورد بحث و همچنین در موضوعات تخصصی نیز باید از افراط و تفریط پرهیز کرد.

  1. رعایت زیبایی و استحکام بناها

مقام معظم رهبری در سخنانی زيباسازي شهر را متفاوت از تجمل‌گرايي می­دانند و با اشاره به تأثيرگذاري روحي و رواني زيبابودن شهر، فراهم نمودن رفاه را برای مردم از اولویت‌های اصلی هر شهر اسلامی برمی‌شمارند. همچنین ایشان توجه به معیارهای اسلامی و خصوصاً مسائل معماری و شهرسازی را معیار اصلی می‌دانند. در ادامه تأکید می­کنند اینکه در منزل شخصی به جهت زیباسازی دکوری اجرا شود، ممکن است در جهت تجمل‌گرایی باشد ولی در شهر قضیه متفاوت است و مطلقاً اینچنین نیست. ایشان معتقدند زیباسازی فضای شهر تأثیر مستقیم در روحیه، اعصاب، فکر و نگاه مردم دارد. همانطور که در موارد قبلی توضیح داده شد مشهد باید معیار شهر اسلامی باشد، لذا اگر به این موضوع یعنی زیباسازی شهری توجه نشود باعث تغییر نگاه مردم به اسلام می­گردد که اصلاً صحیح نخواهد بود. ایشان زیباسازی شهری را به سالم‌سازی مزاج مردم تشبیه می‌کنند که به‌حق تعبیر درست و بجایی است. معظم‌له توجه به استحکام بناها را از وظایف شورای شهر و شهرداری­ ها می­ دانند که البته تا کنون می‌توان گفت اصلاً بدان توجه چندانی نشده است. البته نباید تمام تقصیرها را متوجه شورا دانست، چراکه این امر مهم متولی دیگری بنام سازمان نظام مهندسی دارد که مهندسین ناظر ساختمان­ها زیرمجموعه آن فعالیت می­کنند و شهرداری­ها طبق نظر آنها عمل می­کند. در این راستا مسئله­ ای که به نظر می رسد این است که باید ساز و کاری با همکاری دستگاه‌های دولتی تدوین گردد تا بتوان از توان شهرداری نیز در این راستا استفاده کرد. تدوین استانداردهای جدید یا بکار گیری استانداردهای موجود و در سطح جهانی نیز از دیگر ابزارهایی است که می­تواند مورد توجه قرار بگیرد. به طور مثال شهرداری و سیستم نظارت آن به هیچ عنوان در مبحث نگهداشت انرژی و مبحث 19 مقررات ملی ساختمان ورود نکرده است که البته قانون­گزار این را وظیفه شهرداری نمی‌داند ولی در دید مترقی و با توجه به فرمایشات مقام معظم رهبری، استحکام بنا به نوعی می‌تواند به این موضوع مربوط شود. لذا در این راستا هم، راه پیشرفت و پیشتازی برای شهر مشهد باز است که باید مدیریت شهری با توجه ویژه به تذکرات حضرت آقا در این راستا از خود نبوغ نشان داده و مجدانه به دنبال اصلاح امور باشد و قانون را در این راستا هم­پای خود کند. یکی از راه­های زیباسازی و مستحکم کردن بناها ایجاد روحیه و دید منفی در مردم نسبت به بعضی از امور است، بطورمثال می­بایست شهرداری می­ بایست فرهنگ­سازی در این حوزه را در دستورکار خود قرار دهد و با ایجاد فرهنگسرایی در این خصوص تلاش کند ساخت و ساز غیرمجاز در دیدعمومی نکوهش گردد و مردم خود به سمت آن نروند و یا ساختن و خریدن بنایی که در آن استانداردها رعایت نشده است، در دید عمومی نکوهش شده باشد و مردم نگران ایمنی خود باشند. در این صورت علاوه بر جلوگیری از هدررفت انرژی شهرداری در مبارزه با بی­ قانونی، در هزینه­ ها نیز صرفه ­جویی شده و افزایش رضایت عمومی را بدنبال خواهد داشت.

  1. ترویج فرهنگ نظم و قانون

مقام عظمای ولایت وظیفه شهرداری را فقط عمران و آبادانی نمی ­دانند و مسائل فرهنگی و اجتماعی را مهم بر­می ­شمارند و یادآور می‌شوند که هرچه از فضای اخلاق دور شویم، مشکلات زندگی پیچیده ­تر و بیشتر خواهدشد. ایشان معتقدند که شهرداری با تمام امکانات خود می‌تواند مروج فرهنگ و ادب خصوصاً فرهنگ قانون­مداری باشد. به طور مثال در پارک­ ها و بوستان­ ها، تابلوهای تبلیغات سطح شهر و فرهنگسراها از مصادیق این امر است. ایشان معتقدند در این مورد باید برنامه ­ریزی وجود داشته‌ باشد و شاخص و معیار برای کارها تعیین گردد تا بتوان کیفیت را سنجید. پر واضح است اگر شورا و شهرداری خود مقید به قانون نباشد و نظم را سرلوحه کار نداشته باشد نمی­تواند مروج فرهنگ آن باشد، لذا در سال‌های اخیر در راستای نظم­ گرایی، شهرداری مشهد پیشرفت خوبی داشته است؛ از آن جمله اجرای نظام آراستگی محیط کار، نظام مدیریت کیفیت، تغییر نظام اعطای کارانه بر مبای شاخص­ های عملکردی، تدوین نظام جامع ارزیابی عملکرد، پیشرفت در مباحث بودجه­ ریزی عملیاتی و نظام کنترل مالی و کنترل پروژه را می­توان نام برد. البته هنوز در راستای نظم و قانون‌گرایی باید کارهای بزرگی در شهرداری انجام گیرد که این هم نیازمند شورایی است با اعضایی متدین و قانون مدار. از طرفی برای گسترش فرهنگ نظم و قانون باید از تمامی المان­ها و امکانات بهره برد، بطور مثال برگزاری دوره­ های آموزش شهروندی نیز از دیگر راه­های ترویج قانون است که در این کلاس­ها قوانین شهرداری و شهروندی تدریس شده و موجبات افزایش آگاهی عمومی مهیا گردد. ساختار ظاهري و برنامه‌هاي مدنظر مديران شهري بايد به گسترش هر چه بيشتر قانون و قانون مداري در شهر اسلامي ياري برساند تا همه شهروندان ساكن در اين شهر بتوانند از مواهب نهفته در قانون به طور برابر و هماهنگ استفاده نمايند.

  1. گسترش نمادهای دین و اخلاق

همانطور که در پیام­های سه­ گانه رهبری انقلاب ملاحظه می­شود دو عامل تفاهم و همدلى اعضای شورا و دوری از مناقشات سیاسی و حزبی از تأکیدات همیشگی ایشان است؛ به نظر این حقیر گسترش یافتن نمادهای دین و اخلاق باید از بدنه شورا شروع شده و به شهر تسری گردد که دو عامل مذکور پایه و اساس این مهم خواهد بود. بنابراین سیاست‌زدگی و حزب‌گرایی در شورا عناد با فرمایشات معظم‌له و خیانت به مردم خواهد بود که حتماً اعضای محترم شورای آینده به آن توجه خواهند داشت. در بیاناتی حضرت آقا می­فرمایند: «در شهراسلامی نباید جایی باشد که یک جوان به گناه تشویق و وسوسه شود. باید در پارک‌ها نمازخانه ساخته شود تا مردم را به نمازدعوت کنیم نه به گناه. باید فضای بوستان­ های شهری، کوچه­ ها و خیابان­ ها را طوری آراست که هرکس وارد آنجا می‌شود، احساس کند که به معنویات گرایش پیدا می‌کند«. بحمدالله در دوره چهارم شورا بحث ساخت ملی در برخی بوستان­ها مدنظر قرار گرفت؛ لیکن با بی­ توجهی در دوره پنجم چندان رونق قابل توجهی نداشته است که می­ بایست مجدد احیا گردد. همچنین ایجاد نمازخانه­ های سیار در پارک­ ها و توجه به مساجد در روحیه اعضای شورا و شهرداری دیده می شود که لازم است در دوره ششم شورا مورد توجه جدی­ تری قرار گیرد و از این پتانسیل به خوبی بهره برداری گردد.

در سال­های گذشته عکس شهدا در شهر چشم نوازی می­کرد که متأسفانه جمع آوری شد و الآن فقط در ایام نوروز و ایام خاص بعضاً شاهد آن هستیم. چه عیبی دارد بر سر برخی از چهاراه‌ها، خیابان‌ها و میادینی که به نام شهیدی مزین شده است عکس آن شهید بزرگوار نصب شود و گزیده­ ای از وصیت­ نامه وی هم برای پندگیری عموم به نمایش درآید؟ به نظر این حقیر اینکه برخی معتقدند که با این کار فضای شهر غمگین می‌شود، حرف صحیحی نیست. قطعاً و یقیناً شهدای والامقام یکی از نمادهای دین و اخلاق هستند و چه بسا از پیشگامان این عرصه می‌باشند. ترویج فرهنگ ایثار و شهادت از مصادیق فرمایشات مقام معظم رهبری است و از وظایف شوراهاست لذا باید برنامه ای مدون توسط شورای آینده بدین منظور تدوین گردد و همواره در جهت بسط آن برآیند. در واقع محتواي برنامه­ هايي كه قرار است در شهر اسلامي اجرا شود بايد متناسب با معيارهاي اسلامي- ايراني مدنظر رهبر انقلاب در مورد پديده­ هاي فرهنگي باشد. روح كلي اين برنامه بايد در مسير تحقق هرچه بيشتر معنويت اسلامي در سايه مفاهيمي چون عدالت اجتماعي و در سايه گسترش نمادهاي ديني و اخلاقي باشد. با توجه به تدوین سند چشم­انداز 1424 مشهدالرضا علیه السلام توسط شورای آینده، توجه و اهتمام جدی به این موضوع از اهم واجبات به نظر می­رسد.

  1. آسان ­سازی خدمت ­رسانی

صاحب‌نظران در عرصه مدیریت شهری و خدمات عمومی، همواره تأکید دارند آسان­تر کردن خدمات عمومی و در دسترس بودن آن جز از راه بهبود مدیریت و برنامه‌ریزی صحیح و بلندمدت امکان‌پذیر نخواهدبود. داشتن استراتژی مشخص، مدون و تأیید شده که مورد توافق جمعی باشد می­تواند راهگشای موضوع قرار بگیرد. البته تدوین این استراتژی نیازمند دیدی فراگیر و متخصص است. طبیعتاً چنین فهمی در شورایی وجود خواهد داشت که از تخصص­ های مختلف شکل گرفته و از توان آنها در این راستا بهره برده ‌شود. حضرت آقا در جاي ديگري می فرمایند »من هم روى اين موضوع تكيه می كنم که از علم و فكر و برنامه و اشخاص عالِم استفاده كنيد. هرچه مى‏توانيد، عقول صاحبان عقل را بر عقل خودتان بيفزاييد و ذخيره عقلانى خود را تقويت كنيد تا بتوانيد كارها را انجام دهيد». برنامه‌ریزی استراتژیک می­تواند متضمن توسعه باشد، در واقع در نگاه مقام معظم رهبري تحقق توسعه پايدار به صورت كلان براي ايران اسلامي از مسير توسعه شهري مي‌گذرد. در اين نگاه توسعه شهري زمينه‌ساز محقق شدن توسعه پايدار ملي را فراهم مي‌آورد. برنامه‌ها در این مورد در بخش دوم این نوشتار آورده شده است.

  1. عدالت و فراگیری در خدمات شهری

درشهراسلامی، عدالت درتقسیم خدمات شهری، تأمین آرامش روحی وامنیت معنوی، ظهور و اعتلای مظاهر اسلامی و انقلابی، عمران و آبادی و زیبایی، حفظ و شادابی طبیعت، همه با هم باید مورد توجه قرار گیرد. توجه به تمامی اقشار جامعه از حیث عدالت گستری از مهمترین ویژگی‌های مدنظر رهبری در توصیه‌هایشان به مسئولین است. از طرفی تأکید دین مبین اسلام به مستضعفین و آیات قرآنی در این زمینه نشان از اهمیت موضوع است. خدمات شهری باید طوری متوازن تقسیم بندی گردد که همشهریان در نقاط مختلف شهر احساس تفاوت با یکدیگر نداشته باشند. شهرداری مسئول اصلی ایجاد الفاظ بالاشهر و پایین‌شهر است. اگر خدمات، المان­ها و مبلمان شهری بطوری در شهر گسترده شود که شهروندان بقولی پایین‌شهر، تفاوتی در محله خود با محله‌های دیگر احساس نکنند، احساس رضایت که وظیفه و خواسته اصلی شورا، شهرداری و دیگر ارگان­های خدماتی است، در آنها بوجود خواهدآمد و این باعث افتخار سرزمین‌های اسلامی خواهد بود و به الگویی برای دیگر شهرها تبدیل خواهد شد. یکی از راه­های ایجاد عدالت در خدمات شهری و وسیله فراگیرکردن آن استفاده و بهره ­مندی از توانایی­های مردمی است. مقام معظم رهبری معتقدند باید گروه­ های پنج تا ده نفره از جوانان تشکیل داد و از توان آنها در محله‌های فقیرنشین شهرها استفاده کرد؛ که اگر این کار در تمام شهر تسری یابد، به قول ایشان یک وقت خواهدرسید که شعله هایی از کارهای باارزش در گوشه کنار شهر بوجود آمده که بسیار مفید است. همچنین در بند5 ماده71 قانون تشکیلات ، وظایف و انتخابات شوراهاي اسلامی کشور و انتخاب شهرداران[1] آمده است که شورا وظیفه برنامه‌ریزی در خصوص جلب مشارکت مردم در انجام خدمات اجتماعی، اقتصادي، عمرانی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی شهر را دارد و در بندهای 6 و 7 آن را کامل می‌کند که متأسفانه هنوز ابتر مانده است. معظم‌له می‌فرمایند به هر حال کار باید با درایت و حکمت، با برنامه­ ریزی دقیق و شجاعت و همچنین با پیگیری و سست نشدن دنبال شود که این ویژگی­ها خصوصاً ویژگی پیگیری و سست نشدن از خصوصیات شاخص جوانان است که البته هنوز محقق نشده است. راه دیگر عدالت گستری افزایش آگاهی مردم از حقوق خود در برابر شورای شهر و شهرداری است. در صورت اطلاع کافی، خود پیگیر حقوقشان خواهند شد و اسباب ایجاد عدالت و فراگیری خدمات شهری را فراهم خواهندکرد.

  1. توسعه فضای سبز و اهتمام به سلامت محیط زیست

قرآن کريم درباره اثر طبيعت مي‏فرمايد: «سرزمين پاکيزه، گياهش به فرمان پروردگار مي‏رويد؛ اما سرزمين­ هاي بدطينت [و شوره‏زار]، جز گياه ناچيز و بي‌ارزش، از آن نمي‏رويد». از اين آيه مبارک چنین برداشت مي‏شود که همان­طور که طبيعت و سرزمين پاک در رشد و پرورش بهينه گياهان مؤثر است، در رشد و تکامل انسان نيز مؤثر مي‏باشد، و همان­گونه که از زمين­هاي شوره‌زار جز گياهان بي‌ارزش نمي‏رويد، محيط آلوده نيز تأثير منفي و اثرات زيانباري بر تربيت انسان دارد. از طرفی بند18 ماده71 قانون در این زمینه است و بندهای 19 الی 21 آنرا تکمیل می­کند که البته دایره شمول آن بهداشت شهری است ولی متأسفانه به تمامی ابعاد بهداشت شهری توجهی نمی‌شود. از ميان عوامل مهم نابود کننده طبيعت، مي‏توان استفاده بي‌رويه از ابزارآلات صنعتي و ادوات نظامي و مواد شيميايي و سموم نام برد. دانشمندان آلودگي­هاي محيط‌زيست را به آلودگي هوا، آب، خاک، و آلودگي صوتي تقسيم کرده‏ اند. هر کدام از اين آلودگي‌ها نيز معلول عواملي است که در نهايت به سودجويي‌ها و استفاده بي­ رويه بشر از طبيعت برمي‏ گردد. یکی از مهمترین مسائل سلامت محیط زیست کاهش آلودگی هوا و یا تلاش در جهت کنترل آن است. پدیده وارونگی هوا از مهم­ترین چالش­های کلان شهرها و البته شهر مشهد است. کنترل وارونگی هوا نیازمند بکارگیری توان دانشگاهی و علمی موجود در شهر مشهد است که این موضوع را بصورت آکادمیک و بومی با توجه به ویژگی­ های شهر مشهد، تحلیل کرده و راهکارهای علمی و عملی در این مورد ارائه دهند. البته تحقق نهایی این قبیل طرح­ها در گرو همکاری مسئولان اداره­ کل حفاظت محیط زیست استان و نیز مسئولان استانداری و فرمانداری با شورای اسلامی شهر مشهد است چراکه متولی اصلی موضوع آنها هستند و شورای شهر می‌تواند به عنوان تسهیل­گر وارد گردد. یکی دیگر از راه‌های کاهش آلودگی هوا الگو گرفتن از دیگر کشورها و استفاده از بنچ مارکینگ[2] است. البته موضوع محیط زیست جنبه‌های متفاوت دیگری نیز دارد که با توجه به تخصصی بودن مبحث از حوصله این مجموعه خارج است. این موضوع نیاز به تخصص و پیگیری دارد که البته خواسته عمومی است. در سال­های اخیر در شهرداری مشهد بحث استفاده از استانداردها در این زمینه مطرح شده است که به علت عدم وجود پیگیری لازم چندان به نتیجه نرسیده است. توسعه فضای سبز هم از واجبات شهر مشهد است؛ کمبود فضای سبز در محل مناسب از چالش­های مدیریت شهری در مشهد بوده و هست که البته در چند سال اخیر توجه ویژه‌ای به آن شده است که البته هنوز از مقصد نهایی فاصله دارد. حضرت امام علي (عليه‏ السلام) در فرمان معروف خود به مالک اشتر، فرموده­ اند: « بايد توجه تو در آبادي زمين بيشتر از توجه تو به گرفتن ماليات و خراج از مردم باشد، زيرا خراج بدون توجه به آباداني به دست نمي‏آيد و کسي که بدون آباد نمودن به گرفتن ماليات و خراج بپردازد، به ويراني شهرها و از بين بردن بندگان خدا دست زده است«. بنابراین آبادانی زمین که همان توسعه فضای سبز و اهتمام به سلامت محیط زیست است و نشان از اهمیت آن دارد، باعث اعتلای شهروندان خواهد شد و عدم آن به ویرانی و زوال خواهد انجامید. فلذا داشتن برنامه در این حوزه از وظایف اصلی شورای شهر ششم خواهد بود.

  1. توجه به نیازهای جانبازان معزز و مصدومان جسمی و حرکتی

مقام معظم رهبری به ضرورت توانمندسازي گروه­ هاي ضعيف‌تر جامعه از جمله جانبازان عزيز و معلولين جسمي و حرکتی اشاره می‌فرمایند. انقلاب اسلامی مدیون جانبازان عزیز است که اگر آنها نبودند شاید صحبت درباره شهر اسلامی هم نبود، بنابراین توجه به نیازهای آنان از وظایف همه آحاد مردم خصوصاً مسئولین است. جانبازان در شهر زندگی می­کنند و از تجارب ارزنده­ای برخوردارند. به نظر این حقیر باید از توان آنها در اداره شهر استفاده کرد و همواره مدنظر قرار گیرند که متأسفانه تاکنون آنطور که باید از توان تخصصی این بزرگواران آنطور که شایسته است، بهره برده نشده است.

ساده ترین و ابتدایی­ ترین نیاز جانبازان و معلولان جابجایی و سفرهای درون شهری است. متأسفانه تاکنون شبکه حمل‌ونقل مشهد مجهز به امکانات لازم برای استفاده این عزیزان نشده است که اگر به دستورات رهبری در این راستا اشاره شود متوجه کم‌کاری و بی‌توجهی مسئولین و اهمیت موضوع خواهیم شد. راهکار اجرایی دیگر که باید مدنظر دوره بعدی مدیریت شهری قرار گیرد، طراحی و ایجاد شبکه­ای مخصوص جانبازان و مصدومان جسمی و حرکتی در مسیرهای مهم و پرتردد شهری است که می­تواند برای اولین بار در مشهد به اجرا درآمده و به عنوان الگویی برای دیگر شهرها باشد. نیاز مهم دیگر آنها اشتغال است که هرچند قانون وظیفه­ای برای شورای شهر در این مورد درنظر نگرفته‌است ولی می­توان با در نظر گرفتن تمهیدات لازم مسیر را برای دیگر ارگان­ها در جهت ایجاد اشتغال آسان ایثارگران معزز هموار نمود، بطور مثال با در نظر گرفتن تخفیفات عوارض صنفی و امثالهم می­توان راه را برای ورود دیگر دستگاه­های دولتی باز نمود. از طرفی بهترین راه در جهت ارائه خدمات بهتر و فراگیر به جانبازان و معلولین، این است که اداره امور مربوط به آنها، به خودشان سپرده شود که تا کنون محقق نشده است. البته بنده برنامه ویژه‌ای برای ایشان دارم که در بخش دوم بصورت خلاصه بیان شده است.

  1. نگاه عدالت­ گستر به محله‌ها و اشخاص محروم

همانطور که در بند هفت توضیح داده شد، توجه به محرومان از مظاهر دین مبین اسلام است و باید همواره مدنظر اعضای محترم شورای شهر باشد. در این راستا طرح محله محوری به عنوان یک طرح نوین در مدیریت شهری می‌تواند بسیار راه­ گشا باشد. برای رفع محرومیت در محلات و ایجاد توازن طبقاتی پیشنهاد می‌گردد طرحی در مرکز پژوهش‌های شورای شهر مشهد بدین منظور شروع شود که در این طرح که به نام طرح شناخت محلات و توازن طبقاتی نامگذاری می‌گردد، بافت جمعیتی و امکانات محلات شهر مشهد شناسایی شده و با دیگر محلات قیاس می‌گردد. در این راستا می‌توان از توان مردم نیز بهره جست. البته هم‌اکنون چهار کمیته نظارتی شرق، غرب، شمال و جنوب در شورای شهر فعال هستند ولی تمرکزی بر محلات، که از تأکیدات رهبر فرزانه انقلاب نیز می‌باشد، ندارند. به هر صورت در این طرح جامع که نیاز به کمیته­ای در جهت پیگیری و به سرانجام رساندن نیز دارد، ابعاد مختلف محرومیت محلات شهر مشهد شناسایی شده و با مصوباتی در کمیسیون‌های مربوطه و ابلاغ به شهرداری و یا حتی دیگر ارگان­ها و در چارچوب قوانین و مقررات ویا تعامل سازنده با دولت و دیگر ارگان­ها مانند آستان قدس و بسیج، در جهت رفع این محرومیت‌ها برآمد. البته در بخش دوم نوشته حاضر توضیحات بیشتر تشریح شده است.

  1. توجه ویژه به بانوان و جوانان

يكي ديگر از مهم‌ترين نشانه‌هاي برنامه‌ريزي موفق در نگاه مقام معظم رهبري شمول گسترده برنامه براي همه شهروندان فارق از جنسيت آنها است. با توجه به اينكه جمهوري اسلامي ايران برآيند خواسته‌ها و محصول تلاش همزمان مردان و زنان ايراني است و با تكيه بر احترامي كه دين مبين اسلام براي جايگاه زن در اجتماع قائل است، رهبر معظم انقلاب به مديران شهري توصيه مي‌كنند تا شرايط ويژه‌اي براي اين قشر و زمينه‌هاي مناسب براي فعاليت سالم اجتماعي ايشان را فراهم آورند. از طرفی اثبات شده، جوانان زمینه­ ساز پیشرفت در جوامع هستند که این موضوع در فرمایشات ایشان کاملاً آشکار است. علیرغم تأکید معظم­ له به مسئله جوانان و بانوان، جا داشت تاکنون کمیته و یا حتی کمیسیونی در این راستا در شورا شکل می­گرفت که پیگیر امور بوده و مصوبات خاص خود را در این مورد داشته‌ باشد، که متأسفانه شاهد تشکیل آن نبودیم. انشاا… با ورود به شورا، این حقیر مجدانه پیگیر تشکیل این کمیته یا کمیسیون خواهم بود تا تمامی جوانب دستورات معظم‌له عملی گردد. برنامه‌های بنده در مورد چگونگی تحقق این موضوع در بخش دوم همین متن آمده است. از طرفی وجود همزمان بانوان و جوانان در ترکیب 15 نفره شورای اسلامی شهر مشهد، می­تواند زمینه ­ساز تحقق این موضوع گردد.

تأكيدات چندین‌ باره مقام معظم رهبري در پيام‌هايي كه در دوره‌هاي سه‌گانه انتخابات شوراي اسلامي شهر و روستا داشته‌اند، پيوند عميق انديشه‌هاي فرهنگي ايشان در مورد مسائل شهري با حوزه‌هاي چندگانه اقتصاد، سياست‌هاي داخلي و خارجي و ديگر وجوه حكومت ­داري را نشان مي‌دهد. بي‌ترديد شهر اسلامي، آنگونه كه مد نظر ايشان است، محل مناسبي براي رشد و پیشرفت مؤمنانه‌اي خواهدبود كه در اندﯾﺸﺔ نايل شدن به آن هستند. انشاا… با انتخاب شورایی متدین، متعهد و متخصص قدم بزرگی در این راستا برداشته شود.

[1] از این پس بجای استفاده از لفظ “قانون تشکیلات ، وظایف و انتخابات شوراهاي اسلامی کشور و انتخاب شهرداران” بطور خلاصه از واژه “قانون” استفاده شده است که منظور همین مورد خواهد بود.

[2] Benchmarking

پیوستن به ما